कोलिन स्मिथ पुतलीलाई माया गर्ने मानिस थिए। उनी नेपाललाई माया गर्ने मान्छे पनि थिए । सन् १९३६ मा बेलायतको वेल्समा जन्मेका उनले सानै उमेरमा पुतलीको अध्ययन र अनुसन्धानमा रुचि देखाएका थिए। उनले हजारौं पुतलीका नमूनाहरू सङ्कलन गर्दै अभिलेखिकरण गरे र थप खोजीमा विश्व भ्रमण गरे। तर उनले पहिलो पटक सन् १९६७ मा हिमालय राष्ट्र नेपालमा नै उनले आफ्नो वास्तविक घर भेट्टाए।
स्मिथले त्यस बेला जम्मा २९ बर्षका थिए जब उनले नेपालको पश्चिमी क्षेत्रको रमणीय सहर पोखरालाई आफ्नो कर्मथलो बनाए। पोखरामा उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतको पृथ्वीनारायण क्याम्पसमा प्रकृति संग्रहालय स्थापना गरे। सन् १९७४ मा खोलिएको संग्रहालयमा पुतली, पतंग, बीटल र अन्य कीराहरू, साथै बोटबिरुवा, जीवाश्म र खनिजहरूका ५० हजार भन्दा बढी नमूनाहरू छन्। यो नेपालमा आफ्नो प्रकारको सबैभन्दा ठूलो र व्यापक संग्रह हो, र विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र प्रकृति प्रेमीहरूको लागि बहुमूल्य स्रोत मानिदै आएको छ ।
स्मिथले आफ्नो जीवन नेपालको जैविक विविधता, विशेषगरी पुतलीहरूको अध्ययन र संरक्षणमा समर्पित गरे। उनले सन् १९८९ मा आधिकारिक “नेपालको पुतली” लगायत विषयमा धेरै पुस्तकहरू र पत्रहरू प्रकाशित गरे । हालसम्म ८ हजारभन्दा बढी प्रजातिका पुतलीहरु विश्वमा पाइन्छन जसमा स्मिथको अभिलेख अनुसार ८ प्रकारका पुतली नेपालमा मात्र पाइन्छ ।
उनले देशको प्राकृतिक सम्पदाको जागरूकता र संरक्षणको प्रवर्द्धन गर्न नेपाली र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक र संस्थाहरूसँग पनि सहकार्य गरे। उनले कास्की, मनाङ, मुस्ताङ, लमजुङ र म्याग्दी जिल्लाका केही भाग समेट्ने नेपालको पहिलो र सबैभन्दा ठूलो संरक्षित क्षेत्र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र परियोजना (एक्याप) को स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए।
स्मिथ एक वैज्ञानिक मात्र थिएन, तर एक सांस्कृतिक उत्साही व्यक्ति पनि थिए। उनले धाराप्रवाह नेपाली बोल्न, साथै धेरै स्थानीय भाषा र बोलीहरू बोल्न सिकेका थिए । उनले नेपालका विभिन्न जातजातिहरूको रीतिरिवाज र परम्परामा आफूलाई डुबाएका थिए र उनीहरूको विश्वास र मूल्यहरूको सधै सम्मान गरे। उनी विशेषगरी पश्चिमी क्षेत्रका पहाड र पहाडमा बसोबास गर्ने गुरुङ जातिलाई मन पराउँथे । उनले तिनीहरूको पहिरन र जीवनशैली समेत अपनाउदै तिनीहरूको रीतिरिवाज र चाडपर्वहरूमा पनि भाग लिने गर्दथे । उनले बसोबास गरेको जिल्लाको नाममा उनलाई ‘कास्कीको सम्मानित’ नाम दिइएको थियो, र गुरुङ समुदायले यसलाई आफ्नै मान्ने गर्थे।
नेपालमा बसेर लामो समयदेखि पुतलीको खोज तथा अनुसन्धान गर्दै आएका स्मिथलाई नेपाल सरकारले सन् २०२० मा सम्मानार्थ नागरिकता प्रदान गरेको थियो। यस अघि सम्मानार्थ नागरिकता सर एडमण्ड हिलारी र टोनी हागनलाई प्रदान गरिएको थियो। सम्मानार्थ नागरिकता पाउने स्मिथ तेस्रा बिदेशी थिए।
स्मिथ एक उदार र दयालु व्यक्ति थिए। उनले नेपालमा धेरै सामाजिक र शैक्षिक क्षेत्र विशेष गरी बालबालिका र महिलाको कल्याणसँग सम्बन्धितमा सहयोग पुर्याएका थिए। उनले सयौं विपन्न विद्यार्थीहरूको शिक्षामा सहयोग प्रदान गरे , र दुर्गम क्षेत्रमा विद्यालय र पुस्तकालयहरू स्थापना गर्न मद्दत गरे। उनले आफ्नो जग्गा सम्पत्ति विभिन्न परोपकारी संस्थालाई दान दिएर पोखरालगायत अन्य ठाउँमा पूर्वाधार र सुविधाको विकासमा योगदान पुर्याएका छन् ।
स्मिथ एक दुर्लभ र उल्लेखनीय व्यक्ति थिए, जसले नेपाल र बाहिरका धेरै मानिसहरूको जीवनलाई छोएको छ । उनी जन्मले वेल्श थिए तर कर्मले नेपाली थिए । उनी पोखरा निवासी भए पनि विश्वका नागरिक थिए । उनलाई “पुतली बाजे” को नामले मानिसहरु सम्बोधन गर्दथे। उनी धेरै प्रतिभा र सद्गुणहरूको मानिस पनि थिए । स्मिथले शुक्रवार ३ नोभेम्बर, २०२३ मा ८७ वर्षको उमेरमा सबैको माया र सेवाको आफ्नो विरासत छोडेर गए ।
जन्मद्वारा वेलायती , कर्मद्वारा नेपाली: पोखराका ‘पुतली बाजे’ कोलिन स्मिथलाई श्रद्धांजलि
